06 марта 2012 11:48 | Аллараа Халыма: премьер-министр кэлиитэ – ураты суолталаах

Ситэриилээх былаас нэґилиэнньэ±э отчуота

 

Андрюшкино: авиабилиэт сыаната уонна бензин атыыта

 

          Хотугу улуустарга отчуоттар кэмнэригэр турар боппуруостар ірµµ да сытыы буолааччылар. Республика Правительствотын премьер-министрэ Галина Данчикова салайар отчуоттуур білі±і ый саІатыгар аллараа Халыма±а отчуоттаата. Сµµрбэччэ киґилээх білі±і µс гына хайдан икки хонук иґигэр улууґу барытын хапта: Походскай, Колымское, Андрюшкино, Черскэй. Мин 480 км ыраах сытар Андрюшкино біґµілэккэ барар тыа хаґаайыстыбатын уонна ас-µіл политикатын министри солбуйааччы Иван Павлов білі±ір киирсэн сырыттым. Андрюшкино±а тиийэн маннык кэпсэтиини иґиттим.         

 

Дария Курилова, пенсионер: 

-- Андрюшкино біґµілэгэ турар Алаґыай ірµґµн кытыла сиІнэр. Отчуот аайы этэбит да, µлэ ыытыллыбат. То±о?

          Бу ыйытыыга Правительство делегацията маннык хоруйдаата. 2014 сыллаах былааІІа республика бюджетыгар кірµллµбµтэ. Алаґыай ірµс кытылын бі±іргітір тутуу бырайыага µбµлэниэ±э.        

Андрюшкино кырдьа±астарын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Александра Кондакова хоту дойдуга олорооччулар уопсай кыґал±аларын иґитиннэрдэ:

-- Адрюшкино±а заправка тутуоххут дуо? Сайын-굴µн балыксыттарбыт бензинэ суох эрэй бі±ітµн кіріллір. Бензин уу мотуора, «Буран» сµµрэригэр – салгын курдук наада. Балыксыттары, табаґыттары олус атахтыыр.

Тыа хаґаайыстыбатын уонна ас-µіл политикатын министри  солбуйааччы Иван Павлов хоруйдаата:

-- Ааспыт сыллаа±ы отчуот боротокуолугар АЗС боппуруоґа эмиэ баара. «Саханефтегазсбыт» компания±а Правительство сорудах биэрбитэ. «Саханефтегазсбыт» экономическай іттµттэн аа±ан кірін баран «сатаммат» диэн хоруйу биэрдэ. АЗС (автозаправочная станция) тутуу сыаната уонна атыылаґааччылар ахсааннара сіп тµґэґиспэттэр. Ол эбэтэр тэрилтэ тутууга ороскуотун ыраа±ынан сабыммат.

 

Ити тэрилтэ±э бизнесменнэр µлэлииллэр. Кинилэр сыаллара дьоІІо туґаны а±алыы буолбакка, тэрилтэлэригэр µбµ, барыґы киллэрии буолар. Онон, кымаардаан да кірбіттірі биллэр. Мин саныахпар манна арыый атыннык киириэххэ сіп диэн кірдµм. Андрюшкино олохтоох дьаґалтата СР Правительствотын кімітµнэн (саІа тэриллибит Нэґилиэнньэ оло±ор-дьаґа±ар куттал суох буолуутугар госкомитет ніІµі) эґиилги сылы былааннааґыІІа уматыгы эбии атыылаґан сайын Черскэйгэ тиэйтэриэн сіп эбит. Уонна ону кыґыІІы суолунан а±алан систиэринэлэргэ (нэґилиэк иґигэр бэлэм иґиттэр бааллар) куттаран баран сыл устата олохтоох дьаґалта бэйэтэ атыылаата±ына хайа да іттµгэр барыстаах буолуо±а. Билигин Андрюшкино уматыгынан хааччыллан олорор систиэмэтэ маннык: сылга биирдэ бензовоз массыына нэґилиэккэ (Черскэйтэн 480 км) кэлэн биир кµн атыылыыр. Онно хаґаанар курдук элбэ±и кутуннаххына сыл устата айанныыгын, суох буолла±ына сыл устата «сынньана±ын». Андрюшкино кыаммат-тµгэммэт дьоно оннук сууманы биирдэ мілµµк ууран биэрэр кыахтара суох. Орто балыксыт сыл устата уонча 200-тээх буочуканы «сиир». Халыма±а бензин сыаната 40 солк. Ол аата кырата 40-50 тыґыынчаны биирдэ ууран биэриэн наада... Элбэх кэлэн систиэринэлэргэ хараллан турара буоллар, ыксаллаах-быґыы майгы µіскээтэ±инэ да абырыа этэ.

Иван Павлов иґитиннэрбитинэн, кини µлэлиир министерствота заправка тутуута республика µрдµнэн улахан кыґал±а буолбутун ійдµµр. Онон, кинилэр республика 24 улууґугар 70 АЗС тутар былааннаахтар. Хас эмэ мілµйµінµнэн сметалаах программаны Правительство кірµµтµгэр киллэрбиттэр. Онон, республика уматыгынан «утатыытын» ити µлэ кыратык да буоллар «ханнарарын» этэ.

 

Андрюшкино табаґыта Гаврил Татаев туран табаґыттарга бэриллэр пособие (хамнас буолбатах, республика кинилэри ійіірµ олохтообут харчыта) кээмэйин улаатыннарары туруоруста. Билигин 7000 солк. кэриІэ. Ґрдээбэтэ±э ыраатта.

Делегация салайааччыта Иван Павлов бу боппуруос улаханнык билэр дьыалата быґыылаах. Сµрдээх уґуннук ырытан хоруйдаата. Кини кэпсээбититтэн мин манныгы ійдіітµм. Урукку сыґыан уларыйбыт эбит. Билигин хас биирдии табаґыкка 7590 солк. (7590 – 13% нолуок = 6900) биэрбэттэр. Онон, улаатыннарар туґунан боппуруос турбат. Табаґыттар биригээдэлэригэр мілµµк биэрэр буолуохтара. Табаґыттар ороскуоттарын аа±ан баран биир биригээдэ±э сылга 1,35 міл. солк. биэриэхтэрэ. Биригээдэ±э сэттэ киґи буоллун, уон µс киґи буоллун – биир суума. Онно биригээдэ аатын ыларга, харчыга тииґинэргэ ханнык ирдэбиллэр баалларын кэлин сиґилии этиэхтэрэ. Билигин Ил ТµмэІІэ арктическай улуустары сайыннарыы сокуонун барылын кірі сылдьаллар. Олохтоох омуктары, табаґыттары, кинилэр статустарын, кімі кээмэйин, бэрээдэгин барытын чопчулуохтара.

 

Кини кэннэ радист идэлээх эдэр специалист Наталья Павлова турда. Наталья рация кімітµнэн табаґыттары, балыксыттары кытта сибээґи тутар, µлэлэрин аттарар улахан эппиэтинэстээх дуоґунастаах эбит. Бу сотору Дьокуускайга эдэр табаґыттар республикатаа±ы семинардара буолаары турар. Онно барыахтарын ба±араллар эбит, оттон айан сыаната сµрдээх ыарахан (Черскэйтэн бара-кэлэ 45000 солк.). Ону таґынан Наталья Павлова Андрюшкино±а спортсааланы тутары туруоруста.

Манна Аллараа Халыма улууґун баґылыгын бастакы солбуйааччы Афанасий Постников хоруйдаата. Эдэрдэр Дьокуускайдаа±ы семинарга кытталларын хааччыйыахтара. Оттон спортсааланы «Сахам сирэ – ХХIµйэ±э» µтµі дьыала хамсааґын кімітµнэн нэґилиэккэ тутар былаан баар.

Итини да таґынан сµрдээх элбэх ыйытыы кутулунна. Олохтоохтор сµрдээх культурнай, этикеты тутуґан кэпсэтэр дьон эбит. Атын сирдэргэ буоларын курдук, илиини кµірэччи тута-тута хаґыытыыр киґи кістµбэтэ. Сытыы боппуруостар сытыытык туруоруллаллар эрээри, сиэр быґыытынан. Јссі биири бэлиэтии кірбµтµм баар. Манна коммунальнай хаґаайыстыбатаа±ар (ама онно кыґал±а а±ыйах µґµі!), ордук культура боппуруостарын туруорустулар («кулуубу ірімµіннээІ, музыкальнай оскуола±а баянна атыылаґыІ, театр артыыстара кэллиннэр, о.д.а.). Делегация састаабыгар тиийбит культура уонна духуобунас министрин солбуйааччы Владислав Лёвочкин хаста да туран хоруйдаата. Манна да±атан эттэххэ, Александра Никанорова дириэктэрдээх Андрюшкинотаа±ы кулууп, тіґі да эргэ буоллар, олус µчµгэй оІоґуулаах эбит. Барытын сµрдээ±ин кыґаллан-쵴эллэн ірімµіннµµллэр, оІороллор эбит. Саала олус тупса±ай кістµµлээх.         

Дириэктэр Александра Егоровна туран:

-- Кулууппут дьиэтин реконструкциялыахха наада. Муостатын уларытыахха, истиэнэлэрин сылытыахха (хоту диэкиттэн букатын сирилэччи µрэр), кириэґилэлэрин уларытыахха. Кириэґилэлэр кэлин ірімµіІІэ букатын бэриммэт буоллулар. Биґиги да оІоро сатаатыбыт...

Министри солбуйааччы Владислав Лёвочкин биэс сыл иґигэр республика±а 150 нэґилиэккэ «Президент кулууба» тутуллуо±ун иґитиннэрдэ. Ирдэбил быґыытынан, маннык кулууптар улуус киинигэр буолбакка, хайаан да нэґилиэктэргэ тутуллуохтара. Бу барыта сабыс-саІа техникалаах, сабыс-саІа дьиэлэр буолуохтара. Андрюшкино бу программа±а киирсэр кыахтаах. Улуус аатыттан сайаапката суруйуІ.

 

Ыйытааччылар да этинээччилэр да элбэх боппуруоґу таарыйдылар. Биирдиилээн дьиэлэр (Нагорная, 15) коммуналкаларын ірімµіннээґинтэн са±алаан, Андрюшкино о±олорун ХИФУ уопсайыгар ылбаттарын таарыйан, нэґилиэккэ сберкасса отделениетын аґыыга тиийэ туруорустулар.

Олохтоохтор былырыын Андрюшкино±а буолбут баґаар (икки этээстээх 12 квартиралаах уопсай дьиэ умайбыта) кэннэ олохтоохторго олус тµргэн кімітµн иґин Президент Егор Борисова учуутал идэлээх Екатерина Слепцова бары умайбыттаахтар ааттарыттан махтанна. Егор Борисов экономическай сайдыы министрэ дуоґунастаах Михаил Осиповы ыытан, балаґыанньаны тµргэнник хонтуруолга туппута.

 

Андрюшкино біґµілэккэ, ити курдук, сµрдээх истиІ-иґирэх кэпсэтии та±ыста. Аниджа (баґылык) Римма Макарова олохтоохторугар уонна ыалдьыттарга махтанна. Сыана туруоруу чааґа кэлбитигэр, олохтоохтор Правительство 2011 сыллаах µлэтигэр «µчµгэй» сыананы туруордулар. Хотугу сир олохтоо±ун кµннээ±и оло±о тупса илигинэ, ситэриилээх былааска «туйгуну» туруораллара эрдэ буолла±а.   

       

                                                           Черскэй

 

Бµтэґик кµн µс біліх тµмсэн Черскэйгэ отчуоттаата. Мунньа±ы премьер-министр Галина Данчикова бэйэтэ салайан ыытта. Бу сырыы, мин кірµµбэр, бары іттµнэн улахан суолталаах. Географическай іттµнэн кірдіххі, Аллараа Халыма Дьокуускайтан саамай Уґук хоту сытар, уустук олохтоох улуус. Премьер-министр бэйэтинэн тиийиитэ -- боппуруостар тµргэнник быґаарыллыыларын хааччыйар диэтэххэ сыыспаккын. Кини нэґилиэнньэ этиитин истэ олорон тута министрдэригэр сорудахтары биэртэлии олорорун кіріргі астык. Ханнык эмэ министри солбуйааччы тиийбитэ буоллар, быґаарылларыгар мілµйµінµнэн суумалар ирдэнэр боппуруостарын иґиттэ±инэ «Дьокуускайга тиийэн эґиги этиигитин тиэрдиэм, кірµіхпµт, толкуйдуохпут, этиигит барыта боротокуолга киирэр...» диэнинэн муІурданыа этэ. Премьер-министр – туспа кэпсэтии. Улахан боппуруостары миэстэтигэр кірін, тута сорудахтары биэртэлиир кыахтаах. Галина Иннокентьевна бэйэтинэн кэлбитин олохтоох нэґилиэнньэ махтана, µірэ кірді. Манна сыґыары тутан эттэххэ, эґиилги отчуоттарга уларыйыылар киириэхтэрэ: чиновниктар быйыл сылдьыбыт сирдэригэр эґиил эмиэ кэлиэхтэрэ. Олохтоохтор ыйыталларын курдук гына. Былырыын кэлбэтэх киґи барытын саІаттан истэн, соґуйан-імµрэн барар буолла±а. Мунньах кэмигэр маннык кэпсэтиилэр та±ыстылар.  

    

Валерий Мороз, навигация µлэґитэ:

-- Биґиэхэ уматыгы сылга биирдэ а±алаллар. Уматык барыта тілінін манна тиэллэн кэлэр буолбат дуо? Ол да буоллар, Москва±а, Дьокуускайга уматык сыаната ыараабытын сонуннартан иґиттэллэр эрэ тута ыарата охсоллор. То±о? Кини былырыын кэлэригэр тілінні±і дии... Итини таґынан Черскэй аэропордун туґунан этиниэхпин ба±арабын. Авиапорт балаґата урут асфальт бµрµіґµннээх этэ. Ону харчы кірін, µбµлээн (!) алдьаппыттара. СаІаны оІоруохпут диэн. Ол эрэн оІоґуллубата. Алдьатарын алдьаппыккыт, оІоруу са±ана суох. Алдьатыыга бэриллибит харчы, тіттірµтµн, ол асфальты ірімµіннээґиІІэ туттуллубута буоллар, билигин бэртээхэй портах олоруо этибит дии саныыбын. Билигин сылаас кэмІэ эрэй бі±ітµн кірібµт. Авиапорду ірімµіннээІ, хотугу сиргэ авиапорт – тыын тэрилтэ буоларын билэ±ит.

          Транспорт министерствотын бэрэстэбиитэлэ маннык хоруйдаата:

-- 2011 сылга Черскэй авиапордун ірімµіннээґиІІэ 3 міл. солк. тахса суумалаах µлэ оІоґулунна. Самолет кітір балаґатын ірімµіннµµр µлэ чугас кэм иґинэн хайаан да кірµллµі±э.

 

Олохтоохтор коммунальнай хаґаайыстыбалара эргэтин, саІа оскуола наадатын, сынньана барыыга айаны пенсионнай фондаттан тілітµµ олус уустугун, Магадантан о±уруот аґын а±алар наадатын, суол тутуута бытаанын этиннилэр.

Манна хоруй быґыытынан «кірµіхпµт, толкуйдуохпут» буолбакка «тутуохпут, µбµлµіхпµт» диэн иґилиннэ. Ол курдук, Черскэйгэ 250 миэстэлээх оскуоланы икки сыл иґинэн тутуох буоллулар, Чукотка автономнай уокуругун кыраныыссатыгар диэри 68 км уґуннаах суолу быйыл-эґиил тутан бµтэриэхтэрэ. БырайыактааґыІІа, Михаил Осипов этэринэн, 50 міл. солк. бэлиэр кірµллµбµт. Бу суол стратегическай суолталаах буолуо±а.   

 

Пенсионер Николай Скляров мунньах тµмµгµн диэки ойон туран «барытын ыраас мууска уурарга» быґаарда, «бу эппиккит барыта популизм, туґата суох» диэх курдук.

-- Хоту сири ірі тардарга кыґаммаккыт. Саамай кылаабынайа, манна о±олор, эдэрдэр суохтар. То±о диэтэххэ, орто хамнас 11-14 тыґыынча эрэ. Эдэр киґи кэлэн µлэлииригэр хамнас наада. Хамнас µрдµін наада. Онтон ордук туох да наадата суох. Правительстволар, эґиги µлэ±ит ол буолуохтаах.

Бу иннинэ ыытыллар µлэни сыыппаран бигэргэтэн быґаарыллыбытын, кыґаллыы баарын дьиІнээх µлэнэн бигэргэтиллибитин кэннэ манныгы истэр ыарахан быґыылаа±а. Бары «ах» баран олордохторуна экономическай сайдыыга министр Михаил Осипов тыл ылла. Урутаан эттэххэ, дьон кини олохтоох этиитин олус ылынна.  

   -- Итийэн-кутуйан этинэргит оруннаах. Кистэл буолбатах, 1980-с сыллар бµтµµлэриттэн са±алаан хотугу сиргэ дойду салалтатын іттµттэн кыґамньыта суох сыґыан олохтоммута. Бµтэґик икки-µс сылтан эрэ бэттэх ол кµµскэ уларыйда. Дойду салалтата, дьэ, дьиІнээхтик хотугу сиргэ бол±омтотун ууран, улахан сорудахтары биэртэлээн эрэр. Республика Правительствотыгар программалары ылынныбыт, быґаччы тэрээ´иннэр былааннаннылар, µбµлэннилэр. Ґлэ хамсаата±ына, оІорон таґаарыы баар буолла±ына хамнас кэлиэ±э. Чугастаа±ы Чукотка уокуругар улахан промышленнай бырайыактар олоххо киирэн эрэллэр. Онно Аллараа Халымабыт улууґа эмиэ кыттыа±а. Сыыйа барыта табыллыа.

 

Мунньах бµппµтµн кэннэ Галина Иннокентьевна туран:

-- Ким ситэ этиммэтэх, билигин миэхэ кэлиІ, биир-биир этиигитин истэн быґаарыам. Уочаратынан...

Киниэхэ элбэх киґи тиийэн кэллэ. Тугу этэллэрин бол±омтолоохтук истэ-истэ барытын сурунар. Премьер-министр аттыгар киниттэн соруда±ы ылаары министрдэрэ бэлэм турдулар..        

 

 

Прокопий БУБЯКИН.

 

Дьокуускай – Черскэй – Андрюшкино.

 

Автор хаартыска±а тµґэриилэрэ.